Pobierz aplikację
Lokalne miejsca pamięci narodowej
Mogiła dwóch nieznanych Powstańców Wielkopolskich. W tym czasie w Koronowie znajdował się lazaret, do którego najprawdopodobniej owa dwójka trafiła. Zmarli w 1919 r. i zostali pochowani na miejscowym cmentarzu parafialnym. W czasie Powstania Wielkopolskiego wielu mieszkańców Koronowa brało udział w walkach w szeregach powstańczych.
Nagrobek ufundowany w 1964 roku przez ZBOWiD, w latach 80-tych odnowiony , a 11.11.2013r. odsłonięto nowy nagrobek.
Zdjęcie: Piotr Jasiek
Polegli to żołnierze 9 Podlaskiej Dywizji Piechoty oraz Batalionu Obrony Narodowej Koronowo. W mogile spoczywa 9 żołnierzy:
Babiarz
Borysiak Aleksander
Piotrowski
Spott Edmund
Stren Filip
Świerzb Kazimierz Marian
Tarnowski Wacław
Trzebiatowski Jan
Nieznany
Zdjęcie: Piotr Jasiek
W dniu 1 września 1939 r. pod naporem wojsk niemieckich, oddziały Wojska Polskiego zaczęły się wycofywać z linii jezior Koronowskich. W trakcie prowadzonych zaciętych walk wielu z nich poległo. Część z nich mieszkańcy Koronowa pochowali na cmentarzu parafialnym. W zbiorowej mogile spoczęli żołnierze przeważnie 9 Dywizji Piechoty oraz Batalionu Obrony Narodowej Koronowo:
Klimiuk Jan
Kwaniewski Jan
Lewandowski Józef
Malak Antoni
Mironowicz Stefan
Różycki Tadeusz
Stempniak Edward
Szewczyk Mateusz
Wąsikowski Andrzej
Zdjęcie: Piotr Jasiek
Pomnik ku czci Koronowskich lotników poległych w czasie drugiej wojny światowej:
Mielczyński Benedykt - kapral pilot, zginął 2 września 1939 r. w czasie ataku na niemiecką kolumnę pancerną w okolicach Grudziądza (rannym pilotem zaopiekował się Janek Kraszewski, za co też został rozstrzelany). Pilot został pochowany na cmentarzu w Tarpnie. Mielczyński został odznaczony pośmiertnie Krzyżem Walecznych.
Klein Zygmunt - sierżant pilot, poległ w trakcie walki powietrznej 28 listopada 1940 r., w czasie której najprawdopodobniej zestrzelił jednego z asów Luftwaffe u brzegów wyspy Wight. Odznaczony był dwukrotnie Krzyżem Walecznych oraz Polową Odznaką Pilota. Jego ciała nigdy nie odnaleziono.
Pantkowski Franciszek - porucznik pilot, poległ 29 pażdziernika 1942 r. w Norwegii, lecąc z zrzutem nad ukochaną Polskę. odznaczony był Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari , czterokrotnie Krzyżem Walecznych oraz brytyjskim Distinguished Flying Cross. Jego ciało spoczywa na Vestre Gravlund (Cmentarz Zachodni) w Oslo.
Zdjęcie: Piotr Jasiek
Cmentarz ofiar hitlerowskiego "Zuchthaus'u".
W Koronowie od września 1939 r. do stycznia 1945 r. istniało ciężkie więzienie tzw. Zuchthaus. Mieściło się w pomieszczeniach przyklasztornych przy ul. Bydgoskiej 27. W więzieniu przebywało przeciętnie 500 Polaków. Wśród więźniów panowały choroby - gruźlica, flegmona, szkorbut. Dokładna liczba ofiar jest nieznana, jednak z zeznań przed Okręgową Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Bydgoszczy, jak też z akt Urzędu Stanu Cywilnego w Koronowie opracowano spis ofiar hitlerowskiego "Zuchthaus'u". Zawiera on 632 nazwiska, jednak jest on nie pełny, gdyż z roku 1939 jest tylko jedno nazwisko, co jest nie wiarygodne, zważywszy na szalejący terror okupanta zaraz po wkroczeniu na nasze ziemie. Zwłoki wywożono na tak zwaną "cegielnię". Przy drodze do cegielni znajdował się mały cmentarz z lat jeszcze międzywojennych. Zmarłym nie wykopywano pojedynczych grobów, wrzucano ich do długich rowów, które zajmowały coraz większy obszar (powiększając tym obszar małego cmentarza), wchodząc nawet na przyfabryczny dziedziniec. Na cmentarzu ustawiono pomnik symbolizujący mury więzienne z fragmentami wyłamanych krat, a odsłonięty został 11 listopada 1972r. Na pomniku widnieje napis: "Patrioci pomordowani przez okupanta, wielkością swych bohaterskich serc, trwać będą zawsze w pamięci narodu".
Nazwiska, imiona oraz daty zgonu ofiar, których ustalono, upamiętniona w księdze "Odebrano Wam życie- dziś dajemy Wam tylko pamięć." Księgę uroczyście wręczono władzom miejskim.
Zdjęcie: Piotr Jasiek
Pomnik "TYM CO ZGINĘLI - CI CO WRÓCILI", tzw. figura Chrystusa. W czasie okupacji niemieckiej w latach 1939 - 1945 wielu mieszkańców Koronowa zostało aresztowanych i wywiezionych do obozów koncentracyjnych, w których większość została zamęczona. Dla uczczenia ich pamięci byli więźniowie obozów koncentracyjnych przy ZBOWiD w Koronowie ufundowali pomnik, który postawiono w 1947 r. Zwieńczony jest figurą Chrystusa Pana, a pod nią stylizowany orzeł, odznaka byłego Związku Więźniów Politycznych Obozów Koncentracyjnych oraz herb Koronowa. Ten pomnik jest symbolicznym, Koronowskim Grobem Nieznanego Żołnierza.
Zdjęcie: Piotr Jasiek
W tym miejscu oddział Selbstschutzu 26 pażdziernika 1939 r. zamordował poprzez rozstrzelanie, a następnie zakopał 12 obywateli miasta. W dniu 3 lipca 1944 r. zwłoki rozstrzelanych wydobyto i przewieziono na Dębową Górę, gdzie razem z innymi zamordowanymi spalono. Na miejscu mordu 3 września 1964 r. postawiono krzyż dębowy, teren ogrodzono a pod krzyżem ustawiono 2 tablice z czarnego marmuru z dwunastoma nazwiskami pomordowanych:
Stanisław Chyła
Wiktor Gollnik
Jan Hoppe
Piotr Ipczyński
Bernard Kaczorek
Stefan Kortz
Józef Krysiński
Władysław Małkowski
Jan Pestka
Józef Przybył
Maksymilian Talaśka
Czesław Wyrzykowski
Zdjęcie: Piotr Jasiek
Pomnik ku czci zwycięskiej bitwy z Krzyżakami pod Grunwaldem i Koronowem. Odsłonięty w 1985r. zaprojektowany przez artystę rzeźbiarza Lecha Kasprzykowskiego, a wykonany pracownicy fabryki "SPOMASZ" w Żninie oraz P.P. Sztuk Plastycznych oddział w Bydgoszczy. Pomnik ma przedstawiać dwa topory (przecinające się). Od strony północnej znajduje się płaskorzeźba, która jest pierwszym przedstawieniem bitwy pod Koronowem. Pierwotnie pomnik miał stanąć na terenie Koła Łowieckiego "Głusza" w Łąsku Wielkim, gdzie miał zostać usypany kopiec w 1960 r.
Zdjęcie: Piotr Bączkiewicz
Z tego miejsca 10 X 1410 r wojska polskie wyruszyły na bitwę z Krzyżakami. Walka została stoczona pod Wilczem. Po długim i wyczerpującym boju zwycięstwo nad wrogiem odniosły wojska króla Jagiełły. Szalę zwycięstwa przeważyło zdobycie przez Jana Naszana, herbu Topór, chorągwi krzyżackiej. Bitwa ta zasłynęła w literaturze za sprawą Długosza, który w swoich kronikach pisał: „Mało w naszym wieku pamiętają tak sławnych bitew…; rzadkie bywają przykłady takiego męstwa, takiej wytrwałości i wzajemnego ubiegania się o zwycięstwo. A lubo wygrana pod Koronowem była rzeczywiście mniejsza niż pod Grunwaldem, wszelako ze względu na niebezpieczeństwo, wytrwałość i zapał walczących, można ją wyżej kłaść nad grunwaldzką.” Również historycy ocenili to zwycięstwo jako drugie co do znaczenia po grunwaldzkim. Bitwę pod Koronowem uznano także najbardziej rycerską bitwą średniowiecza.
W pobliżu pomnika dorodny dąb szypułkowy (quercus robur L.) liczący około 300 lat. Jego objętość wynosi 407 cm, a wysokość 24 m.
zdjęcie: Lidia Mikołajewska
Obelisk poświęcony zwycięskiej bitwie z Krzyżakami pod Wilczem, odsłonięty w 600 rocznicę bitwy- 10.10.2010r.
Zdjęcie: Piotr Jasiek
Mogiła 4 żołnierzy Batalionu Obrony Narodowej Koronowo, poległych we wrześniu 1939r. Na tymże cmentarzu pochowano 2 mieszkańców Buszkowa zamordowanych przez hitlerowców w październiku 1939r. w Skarbiewie.
Zdjęcie: Piotr Jasiek
Miejsce spoczynku 6 żołnierzy Batalionu Obrony Narodowej Koronowo, poległych 2 września 1939r. W dniu 5 X 1939r. hitlerowcy rozstrzelali 66 osób, a 6 października 1939r.- 106 osób, nad jeziorem buszkowskim, w tym część aresztantów z koronowskiego więzienia. Zwłoki te zakopano na miejscu zbrodni. W 1947r. zwłoki poległych i zamordowanych ekshumowano i złożono na specjalnym cmentarzu przy szosie z Koronowa do Mąkowarska.
Zdjęcie: Piotr Jasiek
We wrześniu 1939r. nad jeziorami Stoczek i Piaseczno oraz na terenie Łochowa oddziały Wojska Polskiego stoczyły walkę z nacierającymi wojskami hitlerowskimi. W czasie potyczki około 20 żołnierzy polskich poległo. Zwłoki pochowano w lesie. W 1947r. odnalezione szczątki przeniesiono na cmentarz parafialny w Mąkowarsku.
W dniach 23-24 stycznia 1945r.pod eskortą z Koronowa do Mąkowarska prowadzono szosą kolumnę więźniów, nie dochodząc do wsi Lucim hitlerowcy zastrzelili 6 osób z kolumny więźniów, a tuż za wsią jeszcze jednego. Pochowane na miejscu zwłoki niezidentyfikowanych Polaków ekshumowano i złożono w 1947r. we wspólnej mogile na cmentarzu w Mąkowarsku.
Eskorta tej samej kolumny zastrzeliła jednego z więźniów na cmentarzu ewangelickim w Dziednie, po wyzwoleniu przeniesiono zwłoki na cmentarz w Mąkowarsku.
Również w styczniu 1945r. w czasie działań frontowych hitlerowcy zamordowali między Mąkowarskiem a Motylem 4 nieznane kobiety polskie. Zwłoki spoczywają na cmentarzu w Mąkowarsku.
W styczniu 1945r. uciekające przed Armią Czerwoną oddziały hitlerowskie prowadziły 8 więźniów z Koronowa. Wobec zbliżającego się frontu więźniów rozstrzelano na lodzie stawu w Osieku. Zwłoki pochowano koło stawu, a później ekshumowano na cmentarz parafialny w Wierzchucinie Królewskim. W tej samej mogile pochowano 2 Polaków zamordowanych w Osieku.
23 stycznia 1945r. 2 powracające do domu osoby napotkały na drodze żołnierzy niemieckich prowadzących więźniów z koronowskiego więzienia. Mieszkańcy ci zostali rozstrzelani nad stawem w Osieku. Na miejscu zbrodni znajduje się tablica, a zwłoki zamordowanych przeniesiono na cmentarz w Wierzchucinie Królewskim.
19 października 1939r. miejscowi Niemcy rozstrzelali w Gogolinie 8 Polaków- mieszkańców Wtelna i Gościeradza. Zwłoki pochowano na cmentarzu. W czasie działań wojennych w 1945r. poległ we wsi Kopalnia Koło Koronowa żołnierz polski. Zwłoki pochowano na cmentarzu we Wtelnie.
Zbiorowa mogiła na miejscu kaźni.
We wrześniu i październiku 1939r. w rowach strzeleckich w pobliżu zagrody T. Brony Gestapo i Selbstschutz dokonały masowych egzekucji rozstrzeliwując ok. 700 Polaków m.in. harcerki, przywiezionych w większości z Bydgoszczy. W 1945r. ekshumowano zwłoki 693 osób i przeniesiono na okoliczne cmentarze, m.in. w Bydgoszczy (Wzgórze Wolności), Wtelnie, Gogolinie. Część zamordowanych spoczywa tutaj we wspólnym grobie. W roku 2011 złożono tutaj również szczątki rozstrzelanych we wrześniu 1939r. Bydgoskich harcerek.
W czasie walk we wrześniu 1939r. poległ w okolicy Tryszczyna przy drodze do Szczutek nieznany żołnierz Polski. Zakopane w lesie zwłoki przeniesiono po wyzwoleniu na cmentarz w Bydgoszczy. Na miejscu usypano symboliczną mogiłę.
We wrześniu 1939 r. doszło tutaj do walk leśnych między oddziałami pierwszego batalionu 35 Pułku Piechoty Wojska Polskiego z niemieckimi oddziałami pancernymi. Poległych w wyniku walk pochowano w dwunastu wspólnych mogiłach. W grudniu 1946 r. przeprowadzono ekshumację 21 poległych których pochowano na cmentarzu w Wudzynie.
Zdjęcie: Piotr Jasiek
Miejsce straceń około 800 ofiar zamordowanych hitlerowskiego okupanta - mężczyzn, kobiet i dzieci. Masowy grób odkryli mieszkańcy okolicznych wsi we wrześniu 1939 r. Jesienią 1944 r. grób został odkopany przez Żydów dozorowanych przez ss-manów, a zwłoki na miejscu spalono. W 1947 r. na miejscu mordów i palenia zwłok znaleziono jeszcze pare kosteczek ludzkich, jedną rozbitą czaszkę i szczątki ubrań. Pozostałości te pochowano na cmentarzu "Nieznanego Żołnierza" w Wudzynie.
Zdjęcie: Piotr Jasiek
Pomnik w hołdzie bohaterskim żołnierzom z 9 Kompanii III Batalionu 22 Pułku Piechoty z Podlaskiej Dywizji Piechoty walczącym i poległym 2 września 1939 r. na przesmyku jezior w Kadzionce. Pomnik odsłonięto w 2021 r.
Zdjęcie: Hanna Kulągowska-Puzio